De perfectionisme-paradox

Inhoudsopgave

Perfectionisme klinkt als iets positiefs. Zorgvuldig, toegewijd, oog voor detail; het zijn eigenschappen waar bijna iedereen mee geassocieerd wil worden. Maar perfectionisme gaat verder dan netjes werken. Wie erin vastloopt, merkt dat het vaak precies het tegenovergestelde oplevert van wat je hoopt. In plaats van rust ontstaat er spanning, in plaats van controle ontstaat er druk en in plaats van voldoening ontstaat er twijfel. Dat is de perfectionisme-paradox: je probeert alles perfect te doen om jezelf veilig en daarmee rustiger te voelen, maar je stresssysteem wordt er juist gevoeliger van.

Ik ben zelf ook een beetje een perfectionist. Aan artikelen, zoals deze, blijf ik maar schaven terwijl het eigenlijk al goed genoeg is. Ja, bij iedere aanpassing wordt het wel beter maar ik kom vaak in de knel door de deadline van een ander artikel wat ik nog moet schrijven. Puur en alleen omdat ik maar bezig blijf met iets wat allang goed is.

Wat is perfectionisme eigenlijk?

Perfectionisme wordt nog vaak gezien als een teken van ambitie. Maar in de psychologie draait het meer om de manier waarop iemand omgaat met fouten, kritiek en verwachtingen. Voor perfectionisten voelt bijna elke taak beladen. De mogelijke gevolgen van een fout wegen, in hun ogen, namelijk zwaar en daarom wordt zorgvuldigheid de norm. Het gaat om voorkomen dat je tekortschiet, of dat anderen iets zien wat je liever verborgen houdt. Dat maakt het een angstgestuurd patroon.

Onderzoekers Hewitt en Flett beschreven perfectionisme als een stijl waarin fouten al snel voelen alsof er veel vanaf hangt. Kritische feedback blijft hangen en de onzekerheid dat iets nog beter kan, blijft zich aandienen. Het brein reageert daarop. Vooral de amygdala, het gebied in het brein dat inschat of iets bedreigend is, slaat sneller aan wanneer er beoordeling of prestatiedruk in de lucht hangt. Je traint je amygdala als het ware dat iets niet perfect doen een bedreiging is. Je lichaam reageert daarom alsof er iets op het spel staat, ook al gaat het om alledaagse situaties. Dat zorgt voor spanning, piekeren en doorgaan tot je zeker weet dat wat je doet klopt.

Perfectionisme aanpakken

Als je merkt dat je perfectionisme je in de weg zit, is het goed om er iets aan te doen. Deze stappen kunnen helpen:

Oefen met “goed genoeg”
Rond iets af zodra het functioneel is. Je brein leert dat afronden veilig is.
Stop eerder dan je gewend bent
Merk je dat je in de controle- of verfijnmodus schiet, neem dan bewust pauze. Even letterlijk afstand doorbreekt het patroon.
Werk met tijdsblokken
Beperk hoeveel tijd je aan een taak besteedt. Het voorkomt eindeloos bijschaven en geeft structuur.
Onderzoek je overtuigingen
Veel perfectionisten denken dat fouten grote risico’s zijn. Die aannames herkennen maakt ze minder dwingend.
Gebruik je perfectionisme selectief
Kies bewust wanneer 'perfect' nuttig is en wanneer het vooral energie kost.
Zoek hulp als het blijft vastlopen
Een psycholoog, coach of praktijkondersteuner ggz kan helpen om de onderliggende overtuigingen en stressreacties met je aan te pakken. Soms is een paar gesprekken al genoeg.

De paradox

Perfectionisme voelt als een manier om risico’s te verkleinen en stress te voorkomen. Maar hoe meer zekerheid je probeert te organiseren, hoe onzekerder je wordt. Het stresssysteem blijft actief omdat er voortdurend iets “op het spel” lijkt te staan. De behoefte aan controle groeit daardoor alleen maar. Elke poging om rust te creëren, bevestigt ongemerkt dat rust pas mag komen als alles klopt. En 'alles' klopt natuurlijk nooit helemaal.

Veel perfectionisten herkennen ook het patroon van uitstellen. Zodra je begint, wordt de kans op imperfectie reëel, en dat voelt onprettig. Uitstel geeft even lucht, maar zorgt later juist voor extra tijdsdruk. Ook het eindeloos controleren werkt zo: een moment van opluchting gevolgd door nieuwe twijfel. Het brein komt niet echt tot rust omdat het steeds nieuwe details vindt die aandacht zouden moeten krijgen. Zo blijft het systeem actief, vaak veel langer dan gezond is.

Onzichtbaar belastend

Van buiten ziet perfectionisme er vaak gedisciplineerd en betrouwbaar uit. Van binnen kan het vermoeiend zijn. De combinatie van hoge eisen en angst om iets verkeerd te doen kost energie. Het lichaam krijgt weinig echte herstelmomenten omdat er altijd een vorm van waakzaamheid aanwezig is.

Perfectionisme is geen eigenschap waar je maar mee moet leren leven. Het is een stressmechanisme dat je kunt leren doorzien. Zodra je begrijpt hoe het werkt, zie je ook hoe de paradox ontstaat. Een poging om veiligheid te vinden die juist spanning oproept. Een poging om grip te krijgen die juist onrust brengt. En een poging om goed te doen die uiteindelijk vooral veel energie kost.

Dat inzicht is de eerste stap. Zo kun je ruimte te creëren tussen wie je bent en het patroon waar je soms in vastzit. Perfectionisme gaat uiteindelijk over een brein dat iets te hard zijn best doet om je te beschermen. Zodra je dat ziet, ontstaat er vanzelf meer ontspanning.

En wordt het je teveel? Loop eens binnen bij de huisarts, die kan je goed op weg helpen.