Inhoudsopgave
Ook ik maak gebruik van AI, vooral ChatGPT en Claude. Ik schrijf nog steeds zelf. Niet omdat ik heiliger dan de paus ben, maar omdat ik het leuk vind. Vandaar de boeken en artikelen die ik al schreef vóór AI z’n intrede deed. Maar ik moet toegeven: het is prettig om snel bronnen te vinden of een tekst te laten controleren. Research gaat razendsnel, waardoor ik meer tijd heb voor het bedenken en schrijven zelf. Spelling en grammatica worden in een oogwenk gecorrigeerd. Handig toch?
Nou, niet altijd. Soms ben ik boos op mijn digitale assistent. AI doet meestal goed werk, maar ‘hallucineert’ ook: het presenteert verzonnen of foutieve informatie alsof die klopt. Voor een mens voelt dat op zijn minst als onbetrouwbaar. Dat betekent dat ik ieder citaat, rapport en onderzoek moet dubbelchecken. Inmiddels ben ik eraan gewend, maar fijn is anders.
De belofte en de keerzijde
Onderzoek laat zien dat AI op de werkvloer zowel motiverend als belastend kan werken. Werknemers ervaren AI soms als een uitdaging die prestaties kan verbeteren, maar ook als een stressor die mentale uitputting vergroot. In de literatuur wordt daarbij onderscheid gemaakt tussen “uitdagende stressoren” (die energie kunnen geven) en “beperkende stressoren” (die frustreren en vermoeien).
Met andere woorden: AI kan je werk makkelijker maken, maar ook juist de werkdruk verhogen. Dat past binnen wat we al langer kennen als technostress: spanning die ontstaat door voortdurende blootstelling aan nieuwe technologie.
Van hulpmiddel naar drukmiddel
De technologie zelf is niet de vijand, althans nog niet. Het tempo van verandering kan dat wel zijn. Nieuwe dashboards, nieuwe functies, nieuwe tools. Iedere week komt er iets bij. Elk hulpmiddel vraagt nieuwe aandacht, nieuwe routines, nieuw vertrouwen. Dat mentale schakelen vreet energie, zo merk ik aan mijzelf.
Misschien lijd ik dus wel aan technostress: een term die overigens al in 1984 werd bedacht door psycholoog Craig Brod voor de stress die ontstaat doordat we niet goed omgaan met razendsnel evoluerende technologie, zoals toen computers (en nu dus AI).
Vijf vormen van technostress
De onderzoeker Monideepa Tarafdar onderscheidt vijf terugkerende patronen van technostress. Ik herken ze allemaal:
1️⃣ Techno-overload: Doordat AI zoveel kan, kan ik ook meer. Sneller publiceren, meer redigeren, meer formats maken. Maar “meer kunnen” wordt al snel “meer moeten”. Voor je het weet doe ik het werk van een klein team.
2️⃣ Techno-invasie: Met laptop en wifi kan ik overal werken. Dat voelt als vrijheid. Totdat werk geen duidelijke eindtijd meer heeft. Even nog iets aanpassen. Even een prompt verbeteren. Even deze tekst nog bijschaven.
3️⃣ Techno-complexiteit: Systemen worden slimmer en uitgebreider. Ik blijf bijleren. Dat houdt me scherp en is ook heel interessant. Maar het vraagt ook voortdurend mentale aanpassing.
4️⃣ Techno-onveiligheid: Als AI steeds beter schrijft en analyseert, waar zit dan mijn meerwaarde? Wat blijft van mij?
5️⃣ Techno-onzekerheid: Alles verandert zo snel dat het lastig is te weten welke vaardigheden over vijf jaar nog tellen. Dat zie ik bij jongeren. Ik voel het zelf ook.
We weten niet of en wanneer de AI storm gaat liggen en wat hij uiteindelijk zal aanrichten of juist opleveren. En dat levert bij veel mensen stress op.
StressGPT?
Een studie in Behavioral Sciences (Lițan, 2025) laat zien dat AI-gerelateerde technostress samenhangt met negatieve emoties, die vervolgens invloed hebben op het ervaren welzijn. Het effect is niet simpel of eenduidig, maar het mechanisme is herkenbaar: spanning rond technologie werkt door via emoties.
Veel aandacht kreeg ook een recente preprint van het MIT Media Lab (Kosmyna et al., 2025, arXiv). In een kleinschalig experiment gebruikten deelnemers onder meer ChatGPT (GPT-4) tijdens een schrijfopdracht, terwijl hun hersenactiviteit werd gemeten met EEG. De groep die intensief AI gebruikte, vertoonde tijdens de taak minder wijdverspreide neurale connectiviteit dan deelnemers die zelfstandig schreven. De onderzoekers spreken van mogelijke “cognitive debt”: het idee dat structureel uitbesteden van denkwerk gevolgen kan hebben voor betrokkenheid en geheugenvorming.
Belangrijk om te weten: het gaat om een nog niet peer-reviewed preprint met een kleine steekproef, er is dus geen bewijs voor hersenschade, maar wel aanleiding om na te denken over wat langdurig uitbesteden van denkwerk met ons doet.
Wat het wél doet, is een relevante vraag stellen: wat gebeurt er met ons denkvermogen als we steeds meer cognitieve taken uitbesteden?
Hulpmiddel of drukmiddel?
De technologie is niet de boosdoener, maar ook niet neutraal. Ze versnelt alles. Wat vroeger tijd kostte - wachten op de reactie van een redacteur, zoeken in archieven, herschrijven tot het klopt - gebeurt nu soms in enkele minuten. Dat voelt efficiënt. Tegelijk merk ik dat die versnelling iets met mijn eigen ritme doet. Twijfel krijgt minder kans, aarzeling krijgt door de snelheid van het proces minder ruimte. In de tijd tussen de taken zat vaak de kwaliteit van het denken.
AI neemt werk uit handen, maar werk is meer dan output. Het is ook het worstelen met een zin, het zoeken naar de juiste formulering, het ongemak van iets nog niet begrijpen en op zoek gaan naar antwoorden. Als ik dat structureel uitbesteed, lever dat niet alleen winst op, het gaat ook ten koste van mijn betrokkenheid. De vraag is dus niet of AI goed of slecht is, maar wat er gebeurt met mijn vak en met mijn plezier daarin als ik het denkwerk steeds vaker overdraag aan een systeem dat nooit moe wordt en altijd produceert.
Ik realiseer me nu dat mijn denken geen inefficiënte tussenstap naar productie is. Het is de kern van wat ik doe. Zelf bedacht, mooi he 😉.
Bronnen
- Tarafdar, M., Tu, Q., Ragu-Nathan, B. S., & Ragu-Nathan, T. S. (2007). The impact of technostress on role stress and productivity. Journal of Management Information Systems, 24(1), 301–328. https://doi.org/10.2753/MIS0742-1222240109
- Lițan, L. (2025). Artificial intelligence technostress and quality of life. Behavioral Sciences, 15(4), 552. https://www.mdpi.com/2076-328X/15/4/552
- Kosmyna, N., et al. (2025). Your brain on ChatGPT: Accumulation of cognitive debt Preprint. arXiv. https://www.media.mit.edu/projects/your-brain-on-chatgpt/overview/
- Aarhus University. (2024, July 18). AI is helpful, but can also cause technostress. Aarhus BSS. https://bss.au.dk
