Inhoudsopgave
Stress is gezond
De wetenschap ziet stress niet als iets dat we perse moeten uitbannen, maar als een natuurlijke gezonde reactie op uitdagingen. Net als bijvoorbeeld ons immuunsysteem en voortplantingssysteem hebben we, gelukkig, óók een stresssysteem. Het is sinds miljoenen jaren bedoeld om ons te helpen overleven. Een gezonde dosis spanning maakt alert, helpt ons presteren en bevordert zelfs groei. Zonder stress geen vooruitgang.
Ontregeld systeem
Je herinnert je vast nog wel de coronacrisis. Een nieuw virus hield ons twee jaar lang in de ban. Dat corona zoveel slachtoffers eiste, kwam niet alleen door een zwak immuunsysteem, maar vaak door een ontregelde, overactieve reactie waarbij het immuunsysteem uit balans raakte en onbedoeld schade toebracht aan ons eigen lichaam.
Hetzelfde principe geldt voor ons stress-systeem. Heel nuttig, maar als de stress maar blijft aanhouden dan werkt het systeem niet goed meer. Het maakt ons eigenlijk ziek. Niet omdat we stress ervaren, maar omdat we te lang of te vaak stress ervaren. Ons lichaam krijgt dan te weinig tijd om te herstellen. De balans tussen belasting en herstel raakt verstoord.
Stress als je vriend
Stress hoort bij het leven en dat moeten we vooral zo houden. Het is wél belangrijk stress goed te leren managen zodat we de voordelen maar zo min mogelijk de nadelen ervan ervaren. Kortom we moeten leren herkennen, begrijpen en aanpakken, want dan verandert stress van vijand in een belangrijke vriend die je door de spannende situaties in je leven leidt. Een vriend die je, met dank voor de bewezen diensten, na je stressvolle situatie wel weer vriendelijk de deur moet wijzen natuurlijk.
Het stressmodel
Krijg je je stress niet onder controle dan is het belangrijk om in te grijpen. Maar je kunt pas echt iets veranderen aan de fundamentele oorzaken van je ongezonde stress als je precies begrijpt waar het vandaan komt. Als je de bron niet aanpakt dan blijft de stress namelijk terugkeren. Daarvoor is inzicht in de werking van stress heel belangrijk.
Daarom neem ik je nu mee in het stressmodel uit de gezondheidspsychologie. Dit model gaat uit van drie soorten factoren – biologische, psychologische en sociale – die samen jouw persoonlijke weerbaarheid bepalen.
Weerbaarheid
Hoe weerbaarder je bent, hoe beter je met stressvolle situaties om kunt gaan.
Stel je moet een belangrijk examen doen (de stressor). Ben je goed voorbereid dan voel je je zeker van je zaak en blijf je rustig. Je bent dan weerbaar en zult weinig stress hebben. Maar heb je daarentegen nauwelijks geleerd dan is je weerbaarheid lager en dus de kans dat je stress ervaart groter. Voor de groep studiegenoten die allemaal hetzelfde examen moeten doen zie je door de verschillen in weerbaarheid dus ook méér of minder stress.
Kortom in dit voorbeeld is de stressor voor iedereen gelijk, die valt niet te veranderen. Iedereen moet het examen nu eenmaal doen en krijgt ook precies hetzelfde examen op het zelfde tijdstip in dezelfde omstandigheden. Het is puur en alleen je weerbaarheid die de mate van stress bepaalt en verklaart waarom de ene student meer stress ervaart dan de ander. Dat zie je terug in onderstaand schemaatje.
Waarom kan de één stress beter aan dan de ander? Dat wordt beïnvloedt door de drie factoren die je terug ziet in het stressmodel:
Drie factoren die je stress beïnvloeden
Biologische factoren
Als je fit bent, goed slaapt en gezond eet, herstel je sneller van stress. Ook je leeftijd, hormonen en lichamelijke gezondheid spelen een rol. Het goede nieuws: je kunt altijd werken aan je biologische weerbaarheid. Wat je leeftijd ook is.
Psychologische factoren
Je psychologische weerbaarheid wordt beïnvloed door je aanleg én alles wat je hebt meegemaakt. Heb je geleerd om met tegenslag om te gaan? Kun je je grenzen aangeven? Dan sta je sterker. En ook dit kun je blijven trainen. Je psychologische weerbaarheid kun je op allerlei manieren versterken: bijvoorbeeld door in therapie te gaan of een assertiviteitscursus te volgen.
Sociale factoren
Niet alleen omstandigheden, maar ook de mensen om je heen bepalen hoe je met stress omgaat. Sociale steun van vrienden, familie of collega’s kan stress verlichten en je weerbaarder maken. Ontbreekt die steun, dan kan dat juist extra stress veroorzaken. Onderzoekers onderscheiden verschillende vormen van sociale steun die helpen om met moeilijke situaties om te gaan. Je vindt ze hieronder.
Toelichting sociale steun
Er zijn vier vormen van sociale steun.
- Emotionele ondersteuning
Mensen die echt naar je luisteren, met je meeleven, je geruststellen of bemoedigen.
Bijvoorbeeld: je partner die 's avonds vraagt hoe het met je gaat en echt luistert. - Kameraadschap
Mensen met wie je regelmatig leuke of betekenisvolle dingen doet waardoor je je verbonden voelt en minder alleen staat.
Bijvoorbeeld: Je vaste hardloopmaatje of de buurvrouw met wie je elke week koffie drinkt. - Tastbare hulp
Praktische ondersteuning zoals oppassen, een lift geven of financiële ondersteuning. Alleen al weten dát het kan, geeft rust.
Bijvoorbeeld: Een collega die je werk even overneemt als je onverwacht naar de dokter moet. - Advies
Iemand die je helpt je gedachten op een rij te zetten of je een eerlijke spiegel voorhoudt. Dat kan een bekende zijn, maar ook een professional zoals een coach of psycholoog.
Bijvoorbeeld: Een goede vriend die je helpt afwegen of je wel of niet op die baan moet solliciteren.
Deze indeling komt uit Health Psychology van Sarafino & Smith (2014). Alle vier de vormen zijn waardevol. Ze kunnen ook allemaal in één persoon vertegenwoordigd zijn.
Stressoren
En dan last maar zeker not least: de stressoren. Stressoren zijn situaties, mensen en omstandigheden die je onder druk zetten. Het is goed om voor jezelf te inventariseren welke stressoren jou spanning opleveren. Vervolgens kun je daar dan gericht mee aan de slag.
Je kunt stressoren grofweg onderverdelen in vier categorieën: maatschappelijke stressoren, werk- of studiegerelateerde stressoren, privé-omstandigheden en persoonlijkheidsgebonden stressoren. Je leest er meer over in Stap 2 in het thema Aan de slag.
