Stress en je lijf

Inleiding

Of het nu gaat om een deadline op je werk, overlast van de buren of een loslopende hond, je lichaam maakt biologisch gezien geen onderscheid. De reactie is steeds hetzelfde. Dat komt doordat ons stresssysteem is ontwikkeld in een tijd waarin stress meestal werd veroorzaakt door fysiek gevaar, zoals roofdieren of natuurrampen. Er was vrijwel altijd een duidelijk begin en eind aan zo’n situatie.

Dat systeem werkt nog steeds goed bij acuut gevaar. Je springt bijvoorbeeld net op tijd weg voor een auto die door rood rijdt. Je lichaam reageert razendsnel, je handelt direct en daarna zakt de spanning weer weg. Dat was even schrikken, maar je komt weer tot rust.

Bij langdurige, psychische stress werkt dat anders. Denk aan werkdruk, zorgen of spanningen thuis. Dan blijft het stresssysteem actief, ook als er geen direct gevaar meer is. Je lichaam krijgt dan steeds minder de kans om echt tot rust te komen. En daar gaat het mis.

Het autonome zenuwstelsel

Bij acuut gevaar komt je lichaam direct in actie via het autonome zenuwstelsel. Dat gebeurt zonder dat je daarover nadenkt. Je hartslag gaat omhoog, je ademhaling versnelt en je spieren spannen zich aan. Je lichaam maakt zich klaar om te vechten, te vluchten of te bevriezen.

Zodra het gevaar voorbij is, schakelt het systeem ook weer terug. Je ontspant en je lichaam herstelt. Dat zie je goed terug in onderstaande grappige voorbeelden van schrikreacties. Je ziet in een paar seconden hoe het lichaam zich voorbereidt op de potentieel stressvolle situatie en ook vrijwel onmiddellijk weer ontspant als blijkt dat het loos alarm is.

De stress-as

Als de stress langer aanhoudt dan een paar minuten, gaat je lichaam ook op een andere manier reageren. Dan komt een tweede systeem in actie, waarbij hormonen zoals adrenaline en cortisol ervoor zorgen dat je lichaam langer alert blijft, de stress-as.

Dat helpt je tijdelijk om door te gaan. Maar als dit te lang duurt, raakt het systeem uit balans. Dan kunnen klachten ontstaan zoals vermoeidheid, slaapproblemen, concentratieverlies en een verminderde weerstand.

Waarom kan de één beter tegen stress dan de ander?

Niet iedereen raakt overbelast door stress. Dat heeft onder andere te maken met hoe je lichaam reageert, wat je eerder in je leven hebt meegemaakt én hoe je in de regel met spanning omgaat. Ook speelt mee hoeveel ruimte je neemt voor herstel.

Miljoenen jaren in de menselijke evolutie werd stress vrijwel altijd gevolgd door rust. Na een periode van gevaar was je weer veilig en kon je herstellen. In de afgelopen honderd jaar is er veel veranderd.

Veel van onze stress is tegenwoordig psychisch in plaats van fysiek, en vaak ook langdurig van aard. Denk aan werkdruk. Daardoor ontbreekt die herstelfase vaak. De stress blijft aanwezig en stapelt zich op.

Daarom is het zo belangrijk om niet alleen te begrijpen hoe je lichaam reageert op stress, maar ook om voldoende tijd te nemen om weer tot rust te komen. Je kunt best veel aan, maar niet als je systeem voortdurend ‘aan’ blijft staan.

Minicollege stress

In bijgaande video van professor Erik Scherder legt hij de werking van ons stress-systeem, op zijn bekende enthousiaste manier, nog eens voor je uit.

➡️ Ga door naar:

Stress in je hoofd

Waarom lijkt de één alles van zich af te laten glijden, terwijl de ander snel overloopt? Stress zit niet alleen in je lichaam, maar ook in hoe je naar situaties kijkt en ermee omgaat.

Stress te LijfJan Jaap Verolme